Vai al contenuto

Lenghe lionêse

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
(Indreçât ca di Lenghe leonese)
Lenghe lionêsa (llïonés)
Pronuncie native: llion'es
Altris denominazions: Llïonés
Fevelât in: Spagne, Portugal
Regjon: bandere Spagne Lion, Zamora Salamanca.

bandere Portugal Ditret di Bragança

Feveladôrs: 55.000 (2026)[1]
Posizion (totâl):
Posizion (marilenghe):
Classificazion gjenetiche: Lenghe indoeuropeane

   Romaniche
    Iberic-romanç
     Grup linguistic lionês
      Lionês

Stât uficiâl
Lenghe uficiâl di: Lion, Zamora, Salamanca (ricognossude)
Regolât di: Norme par consens grafic
Dulà che e je fevelade la lenghe
Codiçs de lenghe
ISO 639-1roa
ISO 639-2roa
ISO 639-3roa
cjale ancje: Lenghe

Il leonês (Llïonés o Llingua Llïonesa in lionês) e je une lenghe romanze che e fâs part dal grup ibero-romanç. Par solit, al ven fevelât intes provinciis di Lion, Zamora e Salamanca in Spagne, e tal distret di Bragança in Portugal. Infûr dal distret di Bragança, a son provis che il lionês al jere fevelât in altris teritoris dal Portugal di vuê che a jerin leâts al Ream di Lion[2]. Il lionês al ven de stesse famee dal catalan, dal talian, dal francês o dal furlan.

Adun cul asturian e il mirandês, al forme il grup linguistic lionês. Il lionês al è ricognossût tant che lenghe cul codiç Linguasphere 51-AAA-cc[3].

Istorie

[cambie | modifiche il codiç]

Il lionês al ven diretementri dal latin volgâr. Nol è une evoluzion dal latin scrit (classic), ma de lenghe dal popul dopo la difusion dal Imperi Roman.

Prims documents

[cambie | modifiche il codiç]

Te Edet di Mieç, la lenghe lionêse al jere la lenghe principâl e la lenghe uficiâl dal Ream di León[4].

Al jere doprât te cort di León e si lu cjate dispès tai documents aministratîfs e tai ats juridics di chel timp, prime de pression politiche dal castilian[5][6].

Pal ce che al rivuarde la scriture, la prime prove, che si pensave che e fos la plui antighe di une lenghe romanze te penisule iberiche, al è il document cjatât tal Archivio de Catedrâl di León. E je la «Nodicia de Kesos», un document dal an 959. Chest test al ven dal munistîr di San Justo y Pastor a Rozuela (vuê disparît e che al jere logât tal comun di Ardón).

Il lionês al è stât la lenghe uficiâl de documentazion lionese[7] fin al XIV secul, moment che al è stât sostituît dal castilian tes cancelariis e ridusût a lenghe orâl[8].

Il lionês si consolide tant che lenghe te Edet di Mieç cuntun standard definît, tant pe sintassi che pe gramatiche o il lessic, basât suntune norme par consens grafic tra i scritôrs e i nodârs che lu dopravin, tant tal sisteme nominâl che in chel verbâl[9]. Tantis oparis e scritôrs a scrivin cuntune fuarte influence dal llïonés, come Antonio Torquemada[10].


Ereditât leterarie e academiche te Provincie di Salamanca

[cambie | modifiche il codiç]

Ancje se il so ûs uficiâl al è calât cul timp, il lionês al è restât te culture. A son traces impuartantis dal llÏonés te literature des XV e XVI seculs, soredut tes oparis di teatri pastorâl[11].

Il llïonés nol è dome une lenghe di popolazion, ma ancje une lenghe di creazion leterarie te Provincie di Salamanca. Tai secul XV e secul XVI, il lionês al apareis tal teatri di Juan del Enzina[12], soredut te sô Obra del Entremés e tes sôs Églogas (che a mostrin la vitalitât de lenghe in chel cjamp), tant che lenghe diferente dal castilian[13].

Plui tart, tal secul XVIII, il scritôr Diego de Torres Villarroel, leât a la Universitât di Salamanca, al à continuât la tradizion linguistiche de regjon cul ûs di elements lionês te sô Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte[14].

Cheste presince leterarie e teatrâl dai autôrs di Salamanca e dimostre che il llïonésal jere une lenghe di ûs funzionâl e di creazion culturâl te citât di Salamanca e te sô regjon, fin al inizi de sostituzion linguistiche cul castilian te Epoche Moderne.

Evoluzion tal vincjesim secul

[cambie | modifiche il codiç]
Mape linguistiche de penisule iberiche: il vert al mostre la Lenghe lionêse.
Mape linguistiche de penisule iberiche: il vert al mostre la lenghe lionêse.

Al inizi dal 20t secul, un grant pas pal ricognossiment de lenghe al è stât la publicazion dal libri «Cuentos en dialecto leonés» di Caitano Galán Bardón, tal 1907[15]. Cheste opare e à puartât une fuarte testemoneance su la fuarce di scriture e la autonomie culturâl dal llïonés. Passant pal 20t secul, i studis su la llingua llïonesa a son stâts un grum, de morfologjie fin a la sintassi, il lessic o la dialetologjie[16].

Il domini dal lionês al à cognossût grands cambiaments[17]. Dôs varietâts a àn svilupât i lôr propris standards: l'asturian, tal 1981, che al à fat une gramatiche pe Asturie[18], e il mirandês, che al à fat compagn pe Tierra de Miranda e il Portugal, tal 1999[19]. Il lponês al è la lenghe storiche di dulà che a vegnin i asturians e i mirandês di vuê. Duncje, il grup lionês al è formât vuê di trê lenghis: il lionês instès, il mirandês e l'asturian. La lenghe lionêse e conte vuê (tal 2026) 55.000 feveladôrs natîfs[20]. E je in pericul seri di disparî, cence nissun ricognossiment denant des leçs, e denant des tentatîfs di assimilazion des lenghis vicinis che a son feveladis di plui.

Universitât

[cambie | modifiche il codiç]

Al dì di vuê, il llïonés al à vût un nivel alt di ricognossiment tes universitâts de Europe. Un biel esempli e je la ricercje di Raúl Sánchez Prieto, Vice-retôr de Universitât di Salamanca, che al à ricognossût il lionês tant che lenghe autoctone de regjon di Salamanca tal Coimbra Group[21].

Inplui, la linguistiche comparade tra l'talian e il lionês e je stade l'argoment di monografiis publicadis in Gjermanie, mostrant che il lionês al è un sisteme autonom studiât fin al nivel di dotorât[22].

Tecnologjie e modernizazion

[cambie | modifiche il codiç]

L'ûs dal lionês te ere de informatiche al è mostrât cul ûs des gnovis tecnologjiis di informazion e comunicazion. La ricercje di Abel Pardo Fernández sul lionês e lis TIC (2008) e cjale a la impuartance pal futûr, par conservâ e par spanti la lenghe[23].

Filologjie

[cambie | modifiche il codiç]

La ricercje sientifiche sul lionês e à permetût di definî la sô filiere, la sô storie e il so judizi di vuê. Analisi storiche: i studis sul vîl llïonés (Altleonesisch) a mostrin la sô contribuzion tai documents dal secul XIII[24].

Al è ricognossût tant che sisteme propri in mieç aes lenghis iberichis[25]. Morfologjie e lessic: i detais de gramatiche a son stâts ben studiâts[26]. Il lessic di vuê al è ben documentât ancje lui[27]. Sociolinguistiche: la situazion dal lionês e ven paragonade a chê di altris piçulis lenghis, come il frison dal nord, par studiâ la formazion di une varietât standard in comunitâts dividudis.

La influence dal lionês in Salamanca[28] e te regjon de Extremadura e je documentade, mostrant che il llïonés si è slargjât par dâ un fond di lenghe une vore diferent dal castilian[29]. La scuele taliane di filologjie romanze e à simpri dât puest a la llingua llïonesa, ricognossintle tant che ram autonom tal panorame des lenghis dal Ocident. Filolics, come Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini, a àn studiât lis particolaritâts fonetichis tant che une antighe e preziose conservazion par capî la evoluzion dal latin[30] [31].

In cheste prospetive, il filolic Francesco Avolio al à fat la sô idee des «lenghis suêrs». Il lionês al à la stesse identitât des lenghis nazionâls, parcè che la sô diference e ven di un aspiet politic e storic, no de sô linguistiche[32].

Statût

[cambie | modifiche il codiç]

La Lenghe lionêse al è stât ricognossût a nivel regjonâl spagnûl tal Estatuto de Autonomía de Castilla y León, dulà che al è indicât che al varà une protezion specifiche: "Il lionês al sarà ogjet di une protezion specifiche di part des istituzions pal so valôr particolâr tal patrimoni linguistic de Comunitât. La sô protezion, ûs e promozion a saran ogjet di une regolamentazion"[33].

Cheste ricognossince e je tal cuadri dal patrimoni linguistic de Comunitât di Castilla y León, cuntun focus specific sul llïonés. Il castilian (lengua castellana) al è protet tant che lenghe comune, ma il leonês al à une protezion "specifiche" e promessis di regolamentazion pal so ûs e promozion.

UNESCO

[cambie | modifiche il codiç]

Daûr des regulis de UNESCO, il leonês al è ricognossût tant che lenghe autonome in mieç aes lenghis romanzis, ma al è in categorizât tant che «in pericul seri». Daûr dal Atlas of the World’s Languages in Danger[34], chest al vûl dî che la lenghe e je fevelade dome dai anzians. L'inseriment dal llïonés tal Atlant de UNESCO (pagjine 55, "Leonese") al da une protezion e une ricognossince a part dal castilian.

Cheste ricognossince e oblighe i guviers a cjapâ misuris par conservâ chest patrimoni de umanitât[35].

Il lionês e il Consei de Europe

[cambie | modifiche il codiç]

La lenghe lionêse e je sostignude de Cjarte europeane des lenghis regjonâls o di minorance. Tal so setim rapuart di valutazion publicât tal 2024 (MIN-LANG (2024)17), il Comitât di esperts dal Consei de Europe al à esaminât la situazion de Spagne par ce che al rivuarde il lionês te Comunitât di Castilie e León[36].

Il Consei de Europe al note che a son stâts mioraments (↗) tai studis e te ricercje sul lionês tes universitâts (articul 7.1.h), e par eliminâ lis discriminazions sul ûs de lenghe (articul 7.2). Dut câs, il Comitât al mostre un pegjorament (↘) pe considerazion des domandis dai feveladôrs e la mancjance di un organisim di consei uficiâl (articul 7.4). Pe uficialitât, il rapuart al dîs che la Spagne no rispiete ancjemò (＝) i siei impegns par favorî l'ûs dal llïonés a vôs e te scriture te vite publiche (articul 7.1.c, d), e nancje tal insegnament (articul 7.1.f)[37].

Particolaritâts di scriture e di fonetiche

[cambie | modifiche il codiç]

La llingua llïonesa e dopre un sisteme di ortografie (o norme grafiche) par convenzion, che al è basât sul consens grafic fin de Edet di Mieç. Si cjatin influencis (grafiis etimologjichis o soluzions arcaichis viodudis tai documents dal Ream di Lion) par afirmâ l'autonomie de lenghe. In sintesi, l'ortografie lionêse e je un "consens grafic" emergent, no imponût di une academie uniche, ma costrût de pratiche dai scritôrs.

Cualchidune des carateristichis grafichis plui slargjadis e che lu diferenzin des lenghis ator a son:

  • Ûs de dieresi su la vocâl (¨): Doprât par marcâ l'iât e par evitâ che une vocâl e sedi mangjade di chê altre (assimilazion) tai ditongs. Chest trat al da la identitât al non de lenghe: Llïonés, llïonesa.
  • Dople "nn": Si dopre nn tant che rapresentazion dal sun "n" palatâl, diferent dal ñ (asturian, castilian) o dal nh (mirandês, portughesc). Par esempli: mannana.
  • Sisteme dal /k/ (c, q): Mantigniment dal sisteme latin di scriture (grafie) dulà che si dopre c e q.
  • Infinitîf in "-e": Conservazion de "-e" a la fin dai verbs (infinitîfs latins), un vîl carater che si è pierdût tal asturian. Par esempli: pechare, chovere.
  • Evoluzion di "-ct-" in "-ich-": Il grup latin -ct- al è deventât -ich-, une soluzion uniche se si lu confronte cul -it- (galizian, portughesc) o -ch- (asturian, castilian). Par esempli: feichu.
  • Vocalisim in "-u": Sieradure sistematiche de vocâl a la fin de peraule in "-u". Par esempli: annu, fumu.
  • Palatalizazion in "ch": I grups pl-, cl-, fl- a deventin ch- (come in portughesc), diferent dal ll- (asturian, castilian). Par esempli: chanu, chave.
  • Ditongs "ei/ou": Conservazion dai ditongs che si son ridusûts (semplificâts) tal asturian e tal castilian. Par esempli: cantóu, veiga.

Articui

[cambie | modifiche il codiç]

Il sostantîf masculin o neutri al dopre la forme "-u", e il plurâl feminin al finis simpri in "-as".

Gjenar e numarLatinLionêsFurlan
Masculin singulârillumelil
Feminin singulârillamlala
Neutri singulârilludluil
Masculin plurâlilloslosi
Feminin plurâlillaslaslis

Pronoms

[cambie | modifiche il codiç]
PersoneLatinLionêsFurlan
1me (Singulâr)egoyoujo
2nde (Singulâr)tututu
3ce (Singulâr masc.)illeéllui
3ce (Singulâr fem.)illaeillajê
3ce (Singulâr Neutri)illudeillu-
1me (Plurâl - Masculin)nosnusoutrosnô
1me (Plurâl - Feminin)nosnusoutrasnô
2nde (Plurâl - Masculin)vosvusoutrosvô
2nde (Plurâl - Feminin)vosvusoutrasvô
3ce (Plurâl - Masculin)illieilloslôr
3ce (Plurâl - Feminin)illaeeillaslôr

Lessic

[cambie | modifiche il codiç]
LatinLionêsCastilianPortughescTalianInglêsFurlan
annusannuañoanoannoyearan
linguallingualengualíngualingualanguagelenghe
lignalleinnaleñalenhalegnafirewoodlen
clavischavellavechavechiavekeyclâf
clauderepecharecerrarfecharchiudereclosesierâ
factumfeichuhechofeitofattodonefat
planumchanullanochãopianoplainplan
filiusfiyuhijofilhofigliosonfi
noctemnueichenochenoitenottenightgnot
oculusgueyuojoolhoocchioeyevoi

Referencis

[cambie | modifiche il codiç]
  1. ↑ Asociación de la Llingua Llïonesa. 2026
  2. ↑ Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Universitât di Salamanca, 1959, pp. 245-257.
  3. ↑ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)
  4. ↑ Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.
  5. ↑ Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.
  6. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  7. ↑ Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.
  8. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  9. ↑ María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editôr: Universitât di León, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
  10. ↑ Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.
  11. ↑ López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.
  12. ↑ Encina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206.
  13. ↑ Humberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967
  14. ↑ Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.
  15. ↑ Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.
  16. ↑ Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.
  17. ↑ Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252.
  18. ↑ Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173
  19. ↑ Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173
  20. ↑ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026
  21. ↑ Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792
  22. ↑ Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.
  23. ↑ Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271
  24. ↑ Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
  25. ↑ Borrego Nieto, J., "El leonés", in Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
  26. ↑ Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.
  27. ↑ Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.
  28. ↑ Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.
  29. ↑ Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barcellona, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
  30. ↑ Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979.
  31. ↑ Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologna, 1982. ISBN 8855504657
  32. ↑ Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
  33. ↑ Plui precîs, tal articul 5 (reformât de Ley Orgánica 14/2007, dal 30 di Novembar 2007): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.
  34. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.
  35. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550
  36. ↑ Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  37. ↑ Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17


Lis lenghis romanichis
Aragonês | Arpitan | Arumen | Burgunt | Catalan | Siampagnês | Cors | Dalmat | Dgèrnésiais | Franccontês | Francês | Furlan | Galizian | Galó | Istriot | Istrorumen | Jèrriais | Ladin | Judeuspagnûl | Lionês | Ligur | Lombart | Lorrain | Megleno-romanian | Mirandês | Napoletan | Norman | Ocitan | Picard | Piemontês | Poitevin-Saintongeais | Portughês | Romanç | Rumen (o ben Moldâf) | Sardegnûl | Sicilian | Spagnûl | Talian | Valon | Venit
Cjapât fûr di https://fur.wikipedia.org/w/index.php?title=Lenghe_lionêse&oldid=182267