Vuere dai siet agns
| |
| Epoche | Etât Moderne / Secul XVIII |
|---|---|
| Date | 17 di Mai 1756 – 15 di Fevrâr 1763 |
| Lûc | Europe, Americhe dal Nord, Indie, Mâr des Antilis, Afriche, Ocean Atlantic e Ocean Indian. |
| Causis | Rivalitât coloniâl anglo-francêse tal Nord Americhe e tal Subcontinent Indian; dispute teritoriâl austro-prussiane par le Slesie; "Rivoluzion diplomatiche" dal 1756 |
| Risultat | |
| Cambiaments territoriâi | Cession de Gnove France (Canadà) e de Louisiane orientâl al Ream Unît; cession de Floride ai britanics; domini prussian confermât su le Slesie |
| Schieraments | |
| Coalizion Anglo-Prussiane * * * * * Stâts minôrs de Gjermanie dal Nord * Aleâts indians e natîfs merecans |
Coalizion Asburgjico-Francêse * * * * * * * Aleâts indians e nativs merecans |
| Comandants | |
| Zorç II dal Ream Unît Zorç dal Ream Unît Fidri II di Prussie William Pitt il Vieri Ferdinant di Brunswick-Wolfenbüttel James Wolfe |
Luîs XV di France Marie Taresie d'Austrie Catarine II di Russie Giacomo Daun Louis-Joseph di Montcalm Charles di Rohan-Soubise |
| Fuarcis in cjamp | |
| Cirche 500.000 soldâts (al pîc dal conflit tai diviers fronts globalis) | Cirche 800.000 soldâts (al pîc dal conflit tai diviers fronts globalis) |
| Piarditis | |
| Cirche 300.000-400.000 soldâts e civils muarts (soredut par malatiis e cjasti) | Cirche 500.000-600.000 soldâts e civils muarts (soredut par malatiis e preson) |

La vuere dai siet agns (ancje cognossude come tierce vuere di Slesie) e si davuelzè jenfri il 1756 e il 1763 e e cjapà dentri lis potencis europeanis plui grandis dal timp, diventant secons diviers storics la prime vere vuere di dimensions globalis de storie de umanitât. Lis bandis contraris a includevin, di une bande, la aleance dal Ream di Gran Bretagne, dal Ream di Prussie, dal Eletorât di Hannover, altris stâts minôrs de Gjermanie dal Nord-Ovest e, dal 1762, dal Ream dal Portugal; di chê altre bande, le grande coalizion dal Ream di France, de Monarchie asburgjiche, dal Sacri Roman Imperi (in mût principâl l'Eletorât di Sassonie), dal Imperi rus, di Svezie e, dal 1762, di Spagne. I francês e i britanics a àn ancje cjapât sù diviers aleâts locâi jenfri lis popolazions nativis de Indie e dal Nord Americhe, voltant un conflit dinastic european intune scunfite coloniâl par il control dai cumierçs maritims e dai teritoris d'oltremâr.
Lis causis dal conflit a jerin racoltis tal irisolt antagonisim jenfri le Austrie e le Prussie daspò de Vuere di Sucesion Austriache, e intal profont scuintri imperialist jenfri le Gran Bretagne e le France par le egemonie in tai gnûfs monts. Par vie de famose "Rivoluzion Diplomatiche" dal 1756, orchestrade dal ministri austriac Wenzel Anton von Kaunitz, lis storichis rivalitâts a forin totalmentri rivoltadis: le Austrie si aleà cun le sô vecje nemighe France e cun le Russie par isolâ e sdrumâ il gnûf podê militâr de Prussie, mentri le Gran Bretagne si unìs a Federic II di Prussie par protezi i possediments de dinastie di Hannover intal teritori todesc. Le vuere scomençà formalmentri tal mai 1756 cu la declarazion di vuere britaniche, ma Fidri II al anticipe ducj invadint le Sassonie tal avost dal stès an par prevignî un atàc combinât des potencis campadis tal sô contôr.
In tal teatri european, le Prussie à scugnût afrontâ une campagne dramatiche e une vore immense, parcè sicjatave circondade di ogni bande di esercits numerôs , une vore superiôrs. Cundut di chestis dificoltâts, Fidri II al à dimostrât un gjeni militâr straordenari, otignint vitorîs storichis e citadis tai manuâis di art militâr, come le Bataie di Rossbach e la Bataie di Leuthen tal 1757. Ancje se i colps dolorôs patîts a Kunersdorf (1759) e le occupazion temporanee di Berlin par man des trupis russis e austriachis an puartât le Prussie dongje de capitolazion totâl. Le svolte salvadore je arivade tal 1762 cul "Merafili de Cjase di Brandeburg": le muart de zarine Elisabete di Russie e le rivade al tron dal zar Pieri III, fanatic ammiradôr di Fidri II, an puartât la Russie a ritirâsi daurman dal conflit e a firmâ le pâs, rompint le tenae antic-prussiane.
Contemporaneamente, tai oceanis e tai territoris ultra-marins, le Gran Bretagne e à puartât a fin un trionf decisîf söt de vuide dal prin ministri William Pitt il Vieri, che al à finanziât l'esercit prussian tal continent par concentrâ le fuarçe navâl britaniche cuintri le France. In tal Nord Americhe (cognossude come le "Vuere franco-indiane"), lis fuarcis britanichis vuidadis dal gjenerâl James Wolfe an cjapât le citât di Quebec tal 1759 e Montreal tal 1760, sdrumant definitîvamentri il domini coloniâl francês de Gnove France. In tal Sotcontinent Indian, il gjenerâl Robert Clive al à scunfit i francês e i siei aleâts locâi te Bataie di Plassey (1757), metint lis basis par il monopoli de Compagnie Britaniche des Indiis Orientâls su le penisule indiane.
Il conflit al si è concludû tal 1762 e tal 1763 par mieç di doi tratâts di pâs separâts: le Pâs di Parîs e il Tratât di Hubertusburg. Le Gran Bretagne je jessude come le potence maritime e coloniâl dominatore dal mont intîr, cjapant le plene proprietât dal Canada, de Louisiane orientâl, di varis isulis des Antilis e di stazions comerciâls te Indie, mentri le Spagne e à cedût le Floride par recuperâ L'Avana e Manila. In te Europe centrâl, il "status quo ante" al è stât mantignût plenamentri: le Prussie e à conservât le sô sovranitât su le ricje e strategiche regjon de Slesie, par afermâsi in mût definitîf come une des grandis potencis militâris de Europe. Lis immensis spesis finanziaris e i debits di vuere acumulâts da liss nazions an par an , son stadis framieç lis causis che an puartât a le Rivoluzion Merecane e la Rivoluzion francese te seconde metât dal secul XVIII.
Bibliografie
[cambie | modifiche il codiç]- Anderson, Fred. Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754-1766. Vintage Books, 2000.
- Szabo, Franz A.J. The Seven Years War in Europe: 1756-1763. Routledge, 2007.
- Baugh, Daniel A. The Global Seven Years War 1756-1763: Britain and France in a Great Power Contest. Longman, 2011.
- Fissel, Mark Charles. The Seven Years' War: A Military History. Cambridge University Press, 2015.
