Vuere dai trente agns
| |
| Epoche | Etât Moderne |
|---|---|
| Date | 23 di Mai dal 1618 – 24 di Otobre dal 1648 |
| Lûc | Europe centrâl (soredut Gjermanie) |
| Causis | Tensions religjôsis dal Sacri Roman Ream, defenestrazion di Praghe e ambizions egemonichis dai Absburc |
| Risultat | |
| Cambiaments territoriâi | Indipendence de Svuizare e dai Paîs Bas; le France otèn l'Alsazie; le Svezie otèn la Pomeranie |
| Schieraments | |
| Potencis protestantis e aleâts: * Sacri Roman Imperi (stâts protestants) * Ream di Danimarcje-Norvegie (1625–1629) * Ream di Svezie (dal 1630) * Ream di France (dal 1635) * Republiche des Siet Provinciis Unidis |
Potencis catolichis: * Sacri Roman Imperi (Leghe catoliche e Asburc d'Austrie) * Imperi Spagnûl * Danimarcje-Norvegje (1643–1645) |
| Comandants | |
| * Gustâf Adolf II di Svezie † * Onorât Turenne * Luîs II di Borbon * Cristian IV di Danimarcje |
* Ferdinant II dal Sacri Roman Imperi *Albrecht von Wallenstein * Johann Tserclaes, cont di Tilly * Filip IV di Spagne |
| Fuarcis in cjamp | |
| Centenârs di miliars di soldâts (esèrcits mercenaris e regolârs) | Centenârs di miliars di soldâts |
| Piarditis | |
| Piarditis fuartis (militârs e civîls) | Piarditis fuartis (militârs e civîls) |
La Vuere dai trente agns e fo une cjadene di scuintris militârs e politics combattûts in Europe jenfri il 1618 e il 1648, soredut tal territori de Gjermanie di vuê, par motivazions religjôsis, dinastichis e gjeopolitichis.
La cause principâl al fo le politiche egemoniche de cjase reâl dai Asburc d'Austrie e di Spagne par divignî la dinastie dominante in Europe, adun cun la roture de unitât cristiane provocade de Riforme Protestante di Martin Lutêr tal 1517. Cheste cjadene di vueris e larâ a lunc par divignî l'ultin grant conflît di religjon european, finît cul tratât de Pâs di Uestfalie tal 1648.
Causis dal conflît
[cambie | modifiche il codiç]Il scuintri des contradizions politichis, militârs, religjôsis e sociâls creadis de riforme luterane e de Cuintririforme catoliche e à puartât a une tension costant tal Sacri Roman Imperi.
I obietîfs dai Asburc a vevin di puartâ a chestis trasformazions:
- La trasformazion dal territori dal Sacri Roman Imperi in un stât moderni e centralizât.
- La riduzion de autonomie e des divisions in tal stât dai princips todescs.
- L'estension de fede catoliche tal mont gjermanic.
Lis fasis de vuere
[cambie | modifiche il codiç]La vuere e viôt tradizionalmentri cuatri fasis principâls:
Fase boeme (1618-1625)
[cambie | modifiche il codiç]Il conflît al è tacât tal 1618 cu la famose defenestrazion di Praghe, cuant che i nobîls protestants boems a àn butât fûr de balcon dai rapresentants de Corone asburgjiche. Daspò de bataie de Montagne Blancje (1620), i Asburc a àn scunfît i boems, imponint il catolicisim.
Fase danêse (1625-1629)
[cambie | modifiche il codiç]Il re Cristian IV di Danimarcje al è jentrât tal conflît par sostegnî i protestants todescs e par protezi i siei interès tal Mar Baltic, ma al è stât scunfît des trupis imperiâls vuidadis di Albrecht von Wallenstein e dal cont di Tilly.
Fase svedese (1629-1635)
[cambie | modifiche il codiç]Il re Gustâf II Adolf di Svezie al è sbarcjât in Gjermanie par difendi le cause protestante e firmâ l'ejgemonie svedese tal Baltic. Daspò grandis vitoriis, Gustâf al è muart te bataie di Lützen (1632), e l'esèrcit svedêse al àscugnût ritirâsi temporaneamentri.
Fase francese (1635-1648)
[cambie | modifiche il codiç]La France catoliche, vuidade dal cardinâl Richelieu e dal re Luîs XIII, je jentrade in vuere a fàn dai protestants par contrastâ il masse podê dai Asburc di Spagne e d'Austrie. Cheste fase e à cjambiât il caratàr de vuere, par trasformâle in scuintri religjôs a scuintri puramentri gjeopolitic.
Conseguencis e Pâs di Uestfalie
[cambie | modifiche il codiç]La vuere e si è sierade tal 1648 cun le Pâs di Uestfalie. Lis conseguencis principâls a son stadis:
- Il prin principi di politiche ecuilibrade e di sovranitât nazionâl jenfri lis potencis europeanis.
- La Gjermanie e è stade devastade: si stime che un tierç de popolazion sedi muart par vie des batais, des carestiis e des epidemiis.
- Il ricognossiment ofiçiâl dal calvinisim adun al luteranisim e al catolicisim.
- La fin de egjemonie spagnole e l'inizi dal primât de France in Europe.
Bibliografie
[cambie | modifiche il codiç]- Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, Routledge, London, 1997.
- Georges Livet, La Guerre des Trente Ans, PUF, Paris, 1992.
