Vai al contenuto

Vuere dai trente agns

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
(Indreçât ca di Vuere dai Trente Agns)
Vuere dai trente agns


La bataie de Montagne Blancje (1620)

Epoche Etât Moderne
Date 23 di Mai dal 1618 – 24 di Otobre dal 1648
Lûc Europe centrâl (soredut Gjermanie)
Causis Tensions religjôsis dal Sacri Roman Ream, defenestrazion di Praghe e ambizions egemonichis dai Absburc
Risultat
Cambiaments territoriâi Indipendence de Svuizare e dai Paîs Bas; le France otèn l'Alsazie; le Svezie otèn la Pomeranie
Schieraments
Potencis protestantis e aleâts:
* Sacri Roman Imperi (stâts protestants)
* Ream di Danimarcje-Norvegie (1625–1629)
* Ream di Svezie (dal 1630)
* Ream di France (dal 1635)
* Republiche des Siet Provinciis Unidis
Potencis catolichis:
* Sacri Roman Imperi (Leghe catoliche e Asburc d'Austrie)
* Imperi Spagnûl
* Danimarcje-Norvegje (1643–1645)
Comandants
* Gustâf Adolf II di Svezie
* Onorât Turenne
* Luîs II di Borbon
* Cristian IV di Danimarcje
* Ferdinant II dal Sacri Roman Imperi
*Albrecht von Wallenstein
* Johann Tserclaes, cont di Tilly
* Filip IV di Spagne
Fuarcis in cjamp
Centenârs di miliars di soldâts (esèrcits mercenaris e regolârs) Centenârs di miliars di soldâts
Piarditis
Piarditis fuartis (militârs e civîls) Piarditis fuartis (militârs e civîls)

La Vuere dai trente agns e fo une cjadene di scuintris militârs e politics combattûts in Europe jenfri il 1618 e il 1648, soredut tal territori de Gjermanie di vuê, par motivazions religjôsis, dinastichis e gjeopolitichis.

La cause principâl al fo le politiche egemoniche de cjase reâl dai Asburc d'Austrie e di Spagne par divignî la dinastie dominante in Europe, adun cun la roture de unitât cristiane provocade de Riforme Protestante di Martin Lutêr tal 1517. Cheste cjadene di vueris e larâ a lunc par divignî l'ultin grant conflît di religjon european, finît cul tratât de Pâs di Uestfalie tal 1648.

Causis dal conflît

[cambie | modifiche il codiç]

Il scuintri des contradizions politichis, militârs, religjôsis e sociâls creadis de riforme luterane e de Cuintririforme catoliche e à puartât a une tension costant tal Sacri Roman Imperi.

I obietîfs dai Asburc a vevin di puartâ a chestis trasformazions:

  • La trasformazion dal territori dal Sacri Roman Imperi in un stât moderni e centralizât.
  • La riduzion de autonomie e des divisions in tal stât dai princips todescs.
  • L'estension de fede catoliche tal mont gjermanic.

Lis fasis de vuere

[cambie | modifiche il codiç]

La vuere e viôt tradizionalmentri cuatri fasis principâls:

Fase boeme (1618-1625)

[cambie | modifiche il codiç]

Il conflît al è tacât tal 1618 cu la famose defenestrazion di Praghe, cuant che i nobîls protestants boems a àn butât fûr de balcon dai rapresentants de Corone asburgjiche. Daspò de bataie de Montagne Blancje (1620), i Asburc a àn scunfît i boems, imponint il catolicisim.

Fase danêse (1625-1629)

[cambie | modifiche il codiç]

Il re Cristian IV di Danimarcje al è jentrât tal conflît par sostegnî i protestants todescs e par protezi i siei interès tal Mar Baltic, ma al è stât scunfît des trupis imperiâls vuidadis di Albrecht von Wallenstein e dal cont di Tilly.

Fase svedese (1629-1635)

[cambie | modifiche il codiç]

Il re Gustâf II Adolf di Svezie al è sbarcjât in Gjermanie par difendi le cause protestante e firmâ l'ejgemonie svedese tal Baltic. Daspò grandis vitoriis, Gustâf al è muart te bataie di Lützen (1632), e l'esèrcit svedêse al àscugnût ritirâsi temporaneamentri.

Fase francese (1635-1648)

[cambie | modifiche il codiç]

La France catoliche, vuidade dal cardinâl Richelieu e dal re Luîs XIII, je jentrade in vuere a fàn dai protestants par contrastâ il masse podê dai Asburc di Spagne e d'Austrie. Cheste fase e à cjambiât il caratàr de vuere, par trasformâle in scuintri religjôs a scuintri puramentri gjeopolitic.

Conseguencis e Pâs di Uestfalie

[cambie | modifiche il codiç]

La vuere e si è sierade tal 1648 cun le Pâs di Uestfalie. Lis conseguencis principâls a son stadis:

  • Il prin principi di politiche ecuilibrade e di sovranitât nazionâl jenfri lis potencis europeanis.
  • La Gjermanie e è stade devastade: si stime che un tierç de popolazion sedi muart par vie des batais, des carestiis e des epidemiis.
  • Il ricognossiment ofiçiâl dal calvinisim adun al luteranisim e al catolicisim.
  • La fin de egjemonie spagnole e l'inizi dal primât de France in Europe.

Bibliografie

[cambie | modifiche il codiç]
  • Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, Routledge, London, 1997.
  • Georges Livet, La Guerre des Trente Ans, PUF, Paris, 1992.

Leams esternis

[cambie | modifiche il codiç]