UNESCO
L'UNESCO, acronim di United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organizazion des Nazions Unidis pe Educazion, la Sience e la Culture), e je une agjenzie spezializade de Organizazion des Nazions Unidis (ONU) creade cul obietîf di costruî le pâs tal cjâf des personis par mieç de cooperazion internazionâl te educazion, te sience, te culture e te comunicazion.
Le sô sede gjenarâl je a Parîs, in France, e opere cun plui di 50 ufizis regjonâls e di cjamp in dut il mont. Le sô vision si fonde sul princip dal Preambul de sô Costituzion: "Dal moment che lis vueris nassin tal cjâf dai oms, al è tal cjâf dai oms che scugnin jessi semenadis lis semencis de pâs". Le organizazion je cognosude soredut par le sô Liste dal Patrimoni Mondiâl, che tutele sîts di valor culturâl o naturâl ecezionâl.
Fondazion e historie
[cambie | modifiche il codiç]Lis origjins de UNESCO si ridusin al periodi de Seconde vuere mondiâl, cundut che lis nazions aleadis cirivin un sisteme par ricostruî i sistimis di istruzion e di culture sdrumâs dal conflît:
- La Convenzion di Londre: Ai 16 di Novembar 1945, i rapresentants di 44 Paîs si ason radunâts a Londra par une conferenze des Nazions Unidis e àn adotât le Costituzion de organizazion.
- Jentrade in vore: La Costituzion e je intrada in vore ai 4 di Novembar 1946, daspò de ratificazion de bande di 20 Stâts membris primaris.
- Evoluzion dai obietîfs: Tai prins agns, le organizazion à promovût le ricostruzion des infrastruturîs di educazion te Europe dal dopovuere.Te seconde metât dal Tierç Mileni, il sô rûl si è slargjât a le tutele des minoranzis linguistichis, a le preservazion des identitâts culturâls e a le promozion de sience par le sostentabilitât ambientâl.
Cjamps di ativitât principâls
[cambie | modifiche il codiç]Le UNESCO organize lis sôs operazions dividudis in cinc piçui setôrs strategjics:
- Educazion e istruzion: Promovî l'acès universâl a le istruzion di cualitât, si bat cuintri l'analfabetisim e garantîs le formazion di insegnants tai Paîs in cale di svilup.
- Siencis naturâls e sociâls: Promovî le cooperazion sientifiche internazionâl, le gjestion sostentibîl des risorsis idrichis, le protezion de biodiversitât e le ricercje su lis trasformazions sociâls e le etiche de sience.
- Culture e tutele dal patrimoni: Protezi lis espressions culturâls, i lenghis in pericul di estinzion e i monumentis storics. Il programm plui famôs al è chel de Convenzion sul Patrimoni Mondiâl dal 1972.
- Comunicazion e informazion: Promovî le libertât di espression, le libertât di stampe, le protezion dai gjornaliscj e l'acès universâl a le informazion e le cognossince digjitâl.
Il Patrimoni Mondiâl de Umanitât
[cambie | modifiche il codiç]Un dai cjamps di maiôr impàt public de UNESCO je le identificazion e le conservazion dai sîts naturâls e culturâls considerâts di "ecezionâl valôr universâl":
- Le Liste dal Patrimoni Mondiâl: E cjape dentri sîts di impàt storic, artistiç, architetonic o naturâl (come citâts storichîs, monuments, parcs nazionâls e riservis de biosfere).
- Patrimoni Immaterial: De bande des struturis fisichis, le UNESCO tutele ancje lis tradizions orâls, lis arts dal spetacul, lis pratichis sociâls, i rîtuâi e lis cognossincis artigjianis tradizionâls (Patrimoni Culturâl Immateriâl).
- Tutele di emergjence: Le organizazion interven te protezion dai bens culturâls in cas di conflîts armâts o castrofis naturâls, cirint di fermâ il trafic ilecit di artefats storics.
Struture e organizazion
[cambie | modifiche il codiç]Le guvier de UNESCO e je articulada in trê organs principâls:
- Conferenze Gjenarâl: Al è l'organ sovran componût dai rapresentants di ducj i Stâts membris, che si riunìs ogni doi agns par determinâ lis liniis di orientament, aprovâ il bilanç e elezi i membris dal Consei Esecutîf.
- Consei Esecutîf: Formât di 58 membris elèts de Conferenze Gjenarâl, che si radunin dôs voltis al an par verificâ le esecuzion dal programe di lavôr e preparâ lis decisionis de Conference.
- Secretariât: Dirizût di un Diretor Gjenerâl (elezût par cuatri agns), al è componût dal personal aministratîf e tecnic che al sielç e al mèt in pratiche i programis aprovâts.
