Separazion dai podês
| |
| Principî juridic e politic de democrazie e dal Stât di dirit
| |
|---|---|
| Origjin | secul XVIII (Iluminisim e Montesquieu) |
| Ativitât | Dirit costituzionâl, filosofie e politiche |
| Gjenar | Principî juridic e politic
|
| Evite la concentrazion dal podê e lis tiraniis | |
La separazion dai podês (o ancje division dai podês) al è un dai principis fondamentâls dal Stât democratic moderni e dal Dirit costituzionâl.
Chest principî al stabilîs che lis trê funzions principâls de sovranitât dal Stât scugnin jessi attribuidis ad organs distints e indipendents un di chel altri, par evitâ la concentrazion dal podê tes mans di une sole persone o di un sôl organ e par prevegnî tiraniis ecès di autoritât.
I trê podês dal Stât
[cambie | modifiche il codiç]La division classiche proviôt la ripartizion dal podê in trê rams distints:
- Podê legjislatîf: Il podê di fâ, modificâ e abrogâ lis leis. Al apartên par solit al Parlament.
- Podê esecutîf: Il podê di aplicâ lis leçs, gjestî le aministrazion publiche e condûsi le politiche gjenarâl dal Stât. Al apartên al Guviêr.
- Podê judiziari: Il podê di interpretâ lis leçs e di judicâ lis violazions des regulis, garantint la gjustizie. Al apartên a le Magjstrature e ai tribunâls.
Storie e evoluzion dal concèt
[cambie | modifiche il codiç]Ancje se idêis similîs a forin formuladis zâ te antîchitât de bande di Aristotel e dal filosof John Locke, le teorizazion moderne e plui famose e je chê dal filosof francês Montesquieu.
Intal sô tratât De l'esprit des lois ("Il spirt des leçs", 1748), Montesquieu al à scrit che par le sigurece e par le libertât dei citadins al è indispensabîl che «il podê al freni il podê» (le pouvoir arrête le pouvoir). Se il podê legjislatîf e chel esecutîf a son unîts te stesse persone o te stesse magijstrature, no je libertât.
Chest principî al è stât racolt e aplicât par la prime volte te Costituzion dai Stâts Unîts di Americhe (1787) e te Declarazion dai Dirits dal Om e dal Citadin (1789) te Rivoluzion francese.
Il sisteme di control e belançament ("Checks and Balances")
[cambie | modifiche il codiç]Plui che une nete separazion assolute, i sistemis democratics modernis aplichin un sisteme di control e belançament ("checks and balances"). Chest al vûl dî che ogni podê, pur jessint indipendent, al à struments par limitâ e controlâ i altris doi, garantint un ecuilibri costant e impedint le prevalence di un organ parsore chel altri.