Partît politic
| |
| Organizazion politiche di citadins par influençâ lis decisions publichis e gjestî il podê
| |
|---|---|
| Origjin | secul XIX (Nassite dai partîts modernis di masse) |
| Ativitât | Politiche, dirit costituzionâl e sociologjie |
| Gjenar | Organizazion politiche e associazion |
| Membris | Militants, iscrîts, cjâfs politics, rapresentants elezûts |
| Element fondamentâl de democrazie rapresentative | |
Un partît politic al è une associazion volontarie di personis che condividin la stesse ideologjie, valôrs, idêis o interès economics e sociâls, e che si organizin par participâ a le vite politiche di un Stât.
L'obietîf principâl di un partît politic al è chel di influençâ lis decisions publichis, presentâ candidâts a lis elezions e, in tal câs di vitorie, esercitâ o condividi il podê di guviêr tal Parlament e int es istituzions.
Funzions principâls
[cambie | modifiche il codiç]In te democrazies modernis, i partîts politics a svuelzin diviarsis funzions essenziâls:
- Elaborazion de politiche: Definî un programe politic cun propuestis di leç par la gjestion de societât e de economie.
- Seleziun dei cjaf-file (lîders): Sielzi e preparâ i candidâts par lis cjarîs publichis (parlamentârs, sindics, ministris).
- Mobilizazion e participazion: Coinvolzi i citadins te vite publiche, organizant dibatits, manifestazions e campagnis eletorâls.
- Agregazion dai interès: Sintetizâ lis esigjenzis di diviars clapis sociâls intun sôl program coerent.
Svilup storic
[cambie | modifiche il codiç]Ancje se fazions e clapis di potêr son simpri esistidîs (come te Rome antîghe o in tai Comuns medievâls), i partîts politics tal sens moderni son nassûts tal secul XIX cun le estension dal dirit di vôt:
- Partîts di notabîls (XIX secul): Formâts soredut di piçulis clapis di personis influentis o sietaris che si univin in Parlament cence une organizazion stabîl tal teritori.
- Partîts di masse (XX secul): Nassû cun le introduzion dal sufragjio universâl (come i partîts socialiscj, cristians-democratics o comuniscj). A vevin une grande rêt di iscrits, sezions locâls, sindacâts di riferiment e une fuarte identitât ideologjiche.
- Partîts modernis ("Catch-all" o eletorâls): A partî de seconde metât dal XX secul, diviars partîts àn svisât i dogmis ideolôgics par cirî di cjapâ votis in diviarsis classis sociâlis, basant le strategjie soredut tai Social media, i mieçs di comunicazion e le figure dal lîder.
Sistems di partîts
[cambie | modifiche il codiç]A seconde dal numar di partîts influents in un Paîs, i sistemis politics si dividin in:
- Monopartitisim: Esistence dome un sôl partît autorizât (tipic dai regjims totalitarîs o autoritarîs).
- Bipartitisim: Doi grancj partîts dominin la sene politiche e si alternin al guviêr (par esempli tai Stâts Unîts di Americhe o tal Ream Unît).
- Multipartitisim: Esistence di diviars partîts che an di organizâ coalizions par podê formâ un Guviêr (par esempli in Italie o te Svuizare).