Vai al contenuto

Pôl Nord

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
Pôl Nord


Lis posizions dai cuatri pôls tal 2003: 1: Pôl nord gjeografic 2: Pôl nord magnetîc 3: Pôl nord gjeomagnetîc 4: Pôl nord de inacessibilitât

Nazionalitât Aghis internazionâls (Ammistrât sòt dal Tratât Artic)






Il pont plui a nord de Tiere, situât in tal l'Ocean Artic e cuviert di une calote di glaçe fluint

Il Pôl Nord, cognossût ancje come Pôl Nord Gjeografic, al è il pont plui a nord de Tiere, situât tal l'Ocean Artic, dulà che al passe l'âs di rotazion de Tiere.

A diference dal Pôl Sud, che al si cjate tal continent de Antartide, il Pôl Nord si cjate tal mieç di un ocean cuviert di une distese di glaçe marine clamât ("pack") in cuntinui moviment. Il pont al è definît come la latitudin 90° Nord, dulà che ducj i meridianis a si incrosin.

Gjeografie e definizions

[cambie | modifiche il codiç]

I diviers "Pôls Nord"

[cambie | modifiche il codiç]
Fotografie NASA dal Pôl Nord

In ambit sientific e gjeografic, la definizion di "Pôl Nord" e puès riferîsi a diviers ponts:

Creste di pression de glaçe polâr.Il spessôr de glace misurade il 17 di avrîl 1990 jere di 2,50 metrîs
  • Pôl Nord Geografic: al è il pont fîs dulà che l'âs di rotazion de Tiare al struture la superficie de Tiere tal 'emisfer boreâl.
  • Pôl Nord Magnetic: al è il pont dulà che il cjamp magnetic de Tiere al è perpendicolâr a la superficie. Chest pont no 'l è fîs, ma al si sposte di cuntinui par vie dai movimentis dal nucli de Tiere (intal moment al si sposte de Canadà viers la Russie).
  • Pôl Nord Geomagnetic: al è il pont teoric calcolât sù la base di un model matematîc dal cjamp magnetic terestri.
  • Pôl Nord de Inaccessibilitât: al è il pont tal Ocena Artic plui lontan di cualsiasi tiare ferme, situât a cirche 661 km dal Pôl Nord gjeografic.


Clime ed ambient

[cambie | modifiche il codiç]

Temperaturis e stagjons

[cambie | modifiche il codiç]

Il clime dal Pôl Nord al è estremi e caraterizât di dome dôs stagjons principâls: il lunc invier, cence lûs dal soreli, e la curte istât, dulà che il soreli nol cale mai sòt de linie de l'orizont.

Tal timp da l'invier (di otubar a març), la temperadure e pues colâ facilmentri jenfri i -40 °C e i -43 °C, cun pontis di frêt atomic. Intai mês de istât (jugn e lui), lis temperaduris a montin di pôc parsore dal pont di congjelament, stabilizandisi di solît atôr dai 0 °C.

La Gnot polâr e il Soreli di miezegnot

[cambie | modifiche il codiç]
Il "Soreli di miezegnòt fotografât tal 2011 in un pont dal Circul Polâr Artic

Par vie de inclinazion de l'âs di rotazion de Tiere, il Pôl Nord al mostre un fenomen unîc:

  • Le Gnot polâr chee dure plui o mancul sîs mês (di fin setembar a març), dulà che il soreli al reste sot de linie dal l'orizont e la regjon e è invelopade tal scûr e int e penombre dal imbrunî.
  • Il Soreli di miezegnot al scomence inte atôr dal ecuinozi di primevere (18-20 di març) e al dure fin al ecuinozi di autun (atôr dal 21 di setembar), cun il soreli che al fâs un gîr di 360 grâs fin tal orizont cence mai lâ jù.

Le Glace marine ("pack")

[cambie | modifiche il codiç]

A diferenze dal Pôl Sud, il Pôl Nord no à une tiare ferme sot dai pîs: la calote polâr e jè formade di un strât di glaçe fluint marine che al varie di spessôr jenfri i 2 e i 3 metris, pojâs parsore di un ocean profont plui di 4.000 metris. Cheste glaçe al è in cuntinui moviment par vie des corentis marinis e dai vents, creant fessuris di aive vierte (*polynyas*) e crestis di pression glaçâde.

Flore e faune

[cambie | modifiche il codiç]

La vite marine e il fitoplancton

[cambie | modifiche il codiç]

Nonostant lis condizions di vite strambe, l'Ocean Artic intôr dal Pôl Nord al è plen di vite. Sot dal glsce, il fitoplancton e il zooplancton a son la base di une cjadene alimentâ ricje, che e sosten piçui organisims, gambars polârs e pê come il "cod artic".

I mamifars marins e terestris

[cambie | modifiche il codiç]
Un ôrs polâr a cjace fotografât tal Nord des Isulis Svalbald

Il plui famôs abitant de regjon artiche e è il ôrs polâr (Ursus maritimus). Ancje se al è râr cjatâlu sul pont fîs dal Pôl Nord par vie de scarsece di cjace direte, l'ôrs al cjamine par centenârs di chilometris parsore de glaçe marine par cjacâ lis fochis (Pusa hispida e Erignathus barbatus).

Tal ocean a vivin ancje diviarsis specîs di balenis, come le Balene artiche (Balaena mysticetus), il narval (Monodon monoceros) cun la so famose zanne a spirâl, e il beluga (Delphinapterus leucas).

Tai mês de istât, diviersis specis di ucei migratorîs a rivin te regjon artiche par riprodusisi, come la Sisile di mâr artîc (Sterna paradisaea), che e fâs chest viaç incredibîl di migrazion dal Pôl Sud al Pôl Nord ogni an, gajardis di glace e diviersis specis di cocâls polârs.

Storie des esplorazions

[cambie | modifiche il codiç]

I prins tentativs e il mit dal Mar Artic Libar

[cambie | modifiche il codiç]

Par secui, lis potencis europeanis e merecanis àn cirût di rivâ al Pôl Nord, ancje cul obietîf di cjatâ il famôs Passaç a Nord-Ovestpar comerciâ cun l'Asie. In tal XIX secul, tancj a crodevin ancjemò in te teorie dal "Mar Artic Libar", une distese di aghe cjalde scuindude tal mieç de glace.

Lis spedizions storichis

[cambie | modifiche il codiç]
Il Pôl Nord segnât inune mape dal 1595
  • Fridtjof Nansen (1893–1896): Il navigadôr e sienziât norvegês al à cirût di rivâ al Pôl lassant incastrade la so nâf, la "Fram", in te il glace marim par fâsi puartâ de derive artiche. Ancje se no l à rivât al pont fîs, al à dimostrât che no jere nissun continent sòt dal glace dal Artic.
  • Robert Peary e Frederick Cook (1908–1909): Il merecan Frederick Cook al à declarât di jessi rivât al Pôl tal 1908, intant che Robert Peary al à declarât la so rivade intal avrîl dal 1909. In dì di vuê, ducj i doi i raconçs a son cunsiderâts dubiôs o no precîs dai storics, lassant une grande incertece su cui al è rivât prin a pît.

La Concuiste de viert e lis spedizions aereîs

[cambie | modifiche il codiç]
Il dirigibîl "Italia" dal comandant Umberto Nobile
  • Roald Amundsen e Umberto Nobile (1926) : Il prin svuâl certificât e cence dubis al è stât chel dal dirigibile "Norge", cundot dal esploradôr norvegese Roald Amundsen e progjetât dal inzgnîr talian Umberto Nobile. Il 12 di Mai dal 1926, il dirigibile al à svolât di parsore dal Pôl Nord, cjatant alçadis lis bandieris di Norvegje, Stâts Unîts e Italie.
  • Le tragedie dal dirigibîl "Italia" (1928): Doi agns plui tart, Umberto Nobile al è tornât al Pôl Nord cun il dirigibile "Italia". Doppo jessi rivât sul pont fîs, il dirigîbil al à vût un gravissim infortuni par vie de glaçâde e des burascjis, precipitant parsore de glaçe. Chest fat al à dât il vie a une des plui grandis operazions internazionâls di socôrs tal Artic.
  • Ivan Papanin (1937): La prime spedizion arivade a pît con fermece su le glaçe e stazionade cun une base sientifiche e è stât chê sovietiche Severny Polyus-1, vuidade di Ivan Papanin.

I sotomarins e la navigazion moderne

[cambie | modifiche il codiç]
  • USS "Nautilus" (1958): Il prin sotomarin a propulsion nucleâr merecan al è passât par la prime volte sòt de calote glaçade dal Pôl Nord ai 3 di Avost dal 1958.
  • NS "Arktika" (1977): Le nâf rompiglaçe nucleâr sovietiche al jè stade la prime nâf di superficie buine di sfondâ le glaçe marine e rivâ tal Pôl Nord geografîc.

Geopolitiche e status gjuridîc

[cambie | modifiche il codiç]

Sot dal profîl dal dirit internazionâl, il Pôl Nord e l'Ocen Artic no appartiegnin a nissun Stât. La regjon e è considerade aghis internazionâls.

Impò, cun la scuvierte di grandis risorsis naturâls (petroli, gas naturâl e minerâls) sòt dal font dal mar, i cinç Stâts costieris che a si cjatin intôr de regjon artiche — Canadà, Danimarcje (traviers la Groenlandie), Norvegje, Russie e Stâts Unîts — àn presentât rivendicazions territorialis par slargjâ la so plateforme continentâa sòt dal mar.

Un episodi famôs al è sucedût intal 2007, cuant che un sotomarin rûs al à plantât une bandiere di titani sul font dal mâr propri sòt dal Pôl Nord gjeografic, provocant protestîs internazionâls.

Impàt dal cambiamend climatic

[cambie | modifiche il codiç]

Il Pôl Nord e la regjon artiche a son tra i ponts dal pianete plui sensibîls e vulnerabîls al riscjaldament globâl. Chest fenomen al è cognossût come "amplificazion artiche".

  • Reduzion dal glaçe: Intai ultins decenis, la superficie e lo spessôr de glaçe marine d'istât a son diminiuîts in maniere dramatiche.
  • Rotis marittimis gnovis: Lo siogliment de glaçe al sta vierzint gnovis rotis comerciâls, come il Passaç a Nord-Ovest e la Rote dal Mar dal Nord, ridusint i timps di navigazion jenfri Europe e Asie.
  • Impat sore de faune: La sparizion de glaçe al met in pericul la sopravivence dai ôrs polârs e des fochis, che a dependin de superficie glaçade par cjacjâ e riprodusisi.

Bibliografie

[cambie | modifiche il codiç]
  • Roald Amundsen, Il mio volo transpolare, Milano, Mondadori, 1926.
  • Umberto Nobile, Italia al Polo Nord, Verona, Mondadori, 1930.
  • Fridtjof Nansen, Farthest North: Being the Record of a Voyage of Exploration of the Ship "Fram" 1893–96, London, Archibald Constable and Co., 1897.
  • Pierre Berton, The Arctic Grail: The Quest for the North Northwest Passage and the North Pole, 1818–1909, Toronto, McClelland & Stewart, 1988 (ISBN 978-0-7710-1266-2).
  • Barry Lopez, Arctic Dreams: Imagination and Desire in a Northern Landscape, New York, Scribner, 1986 (ISBN 978-0-684-18578-1).

Leams esternis

[cambie | modifiche il codiç]