Mâr Mediterani
Mape dal Mâr Mediterani cun i sôs mârs secondarîs | |
| Tipologjie | Mâr |
|---|---|
| Posizion | Jenfri Europe, Afriche e Asie |
| Stâts | Spagne, France, Monaco, Italie, Slovenie, Cravuazie, Bosnie-Erzegovine, Montneri, Albanie, Grecie, Turchie, Cipri, Sirie, Liban, Israêl, Egjit, Libie, Tunisie, Algerie, Maroc, Malte |
| Superficie | 2.500.000 km² |
| Profonditât medie | 1.500 m |
| Profonditât max | 5.267 m (Fosse Calypso, Mâr Ioni) |
| Lungjece | ~ 3.800 km |
| Imissaris | Nîl, Rodan, Ebro, Po |
| Emissaris | Ocean Atlantic (Stret di Gjibiltiere) |
Il Mâr Mediterani al è un mâr interni logât jenfri l'Europe meridionâl, l'Afriche del nord e l'Asie sud-ocidentâl, colegât a ovest cul Ocean Atlantic.
A bonât al è unît al Atlantic a traviers dal Strèt di Gjibiltiere; a nord-est al comunica cul Mâr di Marmara e il Mâr Neri a traviers dai strets dai Dardanêi e dal Bosfur; a sud-est, par mieç dal Cjanâl di Suez (realizât dal om tal 1869), si coleghe al Mâr Ros e di lì a l'Ocean Indian.
Gjeografie e maris secondaris
[cambie | modifiche il codiç]Il Mediterani al cuvierç une superficie di scuasit 2,5 milions di chilometris cuadrâts e al è dividût in doi bacins principâls (ocidentâl e orientâl) da la penisule taliane e de Sicilie.
Al albe une serie di maris secondaris e bacins internis:
- Il Mâr Ligur e il Mâr Tiren a ovest de Italie;
- Il Mâr Adriatic, che al bagne lis cuestis orientâls de Italie e la penisule balcaniche (comprindût il Friûl-Vignesie Julie);
- Il Mâr Ioni, il plui profond di dut il Mediterani;
- Il Mâr Egjeu tra la Grecie e la Turchie.
Lis îsles plui grandis a son la Sicilie, la Sardegne, Cipri, la Corsiche e Crete.
Storie e culture
[cambie | modifiche il codiç]Il Mâr Mediterani al è stât le scune di diviersis des plui impuartantis civilizazions de antichitât: Egizians, Fenicis, Grecs, Cartagjinês e Romans. Par i Romans al jere cognossût come Mare Nostrum ("il nestri mâr"), vidude le lôr espansion par ducj i teritôrs âtor dal bacin.
Par secui al è stât il centri principâl dai cumierçs, de navigazion e dal scambi culturâl jenfri l'Orient e l'Ocident.
Clime e biodiversitât
[cambie | modifiche il codiç]La regjon e je caraterizade dal particolâr clime mediterani, cun inviers clips e cun ploîs e istâts cjaldis e secjs.
L'ambient marin al è bondant di biodiversitât e al ospite une grande varietât di specis animalis (pês, tartarughis marinis come le Caretta caretta, delfins) e vegetalis, come le Posidonia oceanica, une piante marine fondamentâl par il mantigniment de salût de cueste e par la produzion di ossigen.
Curiositâts
[cambie | modifiche il codiç]- Il non al derive dal latin maredi terraneum, che al significhe "mâr tal mieç des tieris".
- La profonditât massime e je stade misurada inte Fosse Calypso, tal Mâr Ioni, a 5.267 metri sòt dal nivel dal mâr.
Bibliografie
[cambie | modifiche il codiç]- Fernand Braudel, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II, Armand Colin, 1949.
- David Abulafia, The Great Sea: A Human History of the Mediterranean, Oxford University Press, 2011.