Carl Friedrich Gauss
| |
| Nazionalitât | Todescje |
|---|---|
| Date di nassite | 30 di Avrîl 1777 |
| Lûc di nassite | Braunschweig, Sacri Imperi Roman |
| Date di muart | 23 di Fevrâr 1855 |
| Lûc di muart | Gottingen, Ream di Hannover |
| Ativitât | Matematîc, fisîc e astronom
|
| Oparis principâls | Teorema fondamentâl de algebre, Distribuzion di Gauss, Leç di Gauss par l'eletrostatiche |
| Cognossût come il "Princîp dai matematics" (*Princeps mathematicorum*) | |
Johann Carl Friedrich Gauß (latinizât Carolus Fridericus Gauss; Braunschweig, 30 di Avrîl dal 1777 – Göttingen, 23 di Fevrâr dal 1855) al è stât un matematic, astronom e fisic todesc. Considerât un dai plui grancj e influents matematics de storie de sience, cognossût cul titul di Princeps mathematicorum ("Princip dai matematics"), al à dât contributs fondamentâi te teorie dai numars, te gjeometrie, te analisi matematiche, te astronomie, tal eletromagnetisim e te geodesie.

Biografie
[cambie | modifiche il codiç]Prins ans e formazion (Braunschweig)
[cambie | modifiche il codiç]
Gauss al è nassût a Braunschweig, in tal Ducât di Brunswick-Wolfenbüttel, in une famee popolâr e modeste. So pari, Gebhard Dietrich Gauss, al faseve diviars lavôrs umils (cjotâr, cjadinâr, muradôr), mentri so mari, Dorothea Bentze, no veve un'istruzion formâl ma e veve une inteligence e un acume ecezionâls.
Za di piçûl, Gauss al à mostrât di jessi un esempli di precocitât e un talent di calcul mentâl straordinari. Un famôs anedot al conte che, a dome vot ans, al à cjatât te scuele un principi par somâ ducj i numars jenfri 1 e 100 in pôs seconts, cjatant la formule de sumatorie:
\sum_{k=1}^n k = \frac{n(n+1)}{2}
In tal 1791, la so ecezionâl capacitât e à atirât la atenzion dal duche di Brunswick, Karl Wilhelm Ferdinand, che al à decidût di finanziâ i siei studis tal Collegium Carolinum e, plui tart (1795–1798), te Universitât di Göttingen.
Lis primis scuviertis e lis “Disquisitiones Arithmeticae”
[cambie | modifiche il codiç]Ancjemò zovin studiant, Gauss al à fât scuviertis rivoluzionariis. In tal 1796, a 19 ans, al à demostrât che un poligoni regolâr cun 17 cjantons (eptadecagjon) al si podêve costruî dome cun righe e compàs, une scuvierte che no si faseve dai timp dai Grecs antîcs.

In tal 1799 al à presentât la so tesi di dotorât te Universitât di Helmstedt, dulà che al à furnît la prime dimostrazion rigorose dal Teoreme fondamentâl de algjebre (ogni polinom no costant a coeficients conplès al à amancul une lidrîs conplesse).
In tal 1801, a dome 24 ans, al à publicât la so opare mestre, lis Disquisitiones Arithmeticae, un tratât ecezionâl in latin che al à metût lis fondis de teorie moderne dai numars e de aritmetiche modulâr.
L'astronomie, Göttingen e il calcul di Cerere
[cambie | modifiche il codiç]In tal stès an 1801, l'astronom italian Giuseppe Piazzi al veve scuviert il planet Cerere, ma lu veve pèrdût daspò che al jere passât daûr dal Soreli. Gauss al à disvilupât un gnûf metodi matematic par calcolâ l'orbite di un cuarp celest daspo’ un pocjs oservazions (il metodi dai piçuls cuadrâts) e al à previodût cun une precision ecezionâl dulà che Cerere al sarès tornât a viodi.
Chest sucès al à puartât Gauss a la fame internazionâl e, in tal 1807, al è stât nomenât professôr di astronomie e diretôr dal oservatori astronomic di Göttingen, puest che al à tignût par dut il rest de so vite.
Ultins ans e la geodesie
[cambie | modifiche il codiç]
In tai ans sucessifs, Gauss al si è dedicât te geodesie (misurazion de Tiare) e tal eletromagnetisim, colaborant in tai ans '30 cul fisic Wilhelm Weber par la costruzion dal prin telegraf eletromagnetic.
Al è muart a Göttingen in tal 1855, a 77 ans, e al è stât soterât tal cimiteri di Albanifriedhof.
Contributs scientifics principâls
[cambie | modifiche il codiç]
- Teorie dai numars: Unificazion e formalizazion de aritmetiche modulâr te opare Disquisitiones Arithmeticae, introdusint la notazion a \equiv b \pmod{m}.
- Teoreme fondamentâl de algjebre: Prime dimostrazion rigorose che ogni polinom di grad $n$ al à esatamentri $n$ radîs tal cjamps conplès.
- Distribuzion normâl (Campane di Gauss): Teorie dai erôrs e distribuzion di probabilitât fondamentale te statistica e te probabilitât:
- Metodi dai piçuls cuadrâts: Perfezionament dal metodi par cjatâ la miôr stima dai dâts sperimentâi.
- Gjeometrie diferenziâl e no euclidee': "Teorema Egregium" sul curvament de superficie e anticipazion de gjeometrie no euclidee.
- Lei di Gauss par la eletrostatiche e il magnetism: Un des ecuazions fondamentâls dal eletromagnetisim (Ecuazions di Maxwell):
Oparis principâls
[cambie | modifiche il codiç]Jenfri lis principâls publicazions di Carl Friedrich Gauss si cjatin:
- Disquisitiones Arithmeticae (1801) – Opare mestre te teorie dai numars e inte aritmetica modulâr.
- Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis solem ambientium (1809) – Tratât su la orbite dai cuarps cielests e il metodi dai piçuls cuadrâts.
- Theoria combinationis observationum erroribus minimis obnoxiae (1823) – Fondaments de statistica e de teorie dai erôrs.
- Disquisitiones generales circa superficies curvas (1827) – Opare fondamentâl te gjeometrie diferenziâl.
- Intensitas vis magneticae terrestris ad mensuram absolutam revocata (1832) – Studis sul cjamp magnetic de Tiare.
Bibliografie
[cambie | modifiche il codiç]- W. K. Bühler, Gauss: A Biographical Study, New York, Springer-Verlag, 1981.
- G. Waldo Dunnington, Carl Friedrich Gauss: Titan of Science, Washington, Mathematical Association of America, 2004.
- Jeremy Gray, Realism and abstraction: An introduction to Gauss's philosophy of mathematics, Oxford, Oxford University Press, 2018.
Leams esternis
[cambie | modifiche il codiç]- http://www.britannica.com/biography/Carl-Friedrich-Gauss – Articul su Carl Friedrich Gauss te Enciclopedie Britannica (par inglês)
- http://www me.st-andrews.ac.uk/history/Biographies/Gauss.html – Biografie di Gauss te rêt MacTutor History of Mathematics archive
- http://www.gaussgesellschaft.de/ – Sît de Gauss-Gesellschaft a Göttingen (par todesc)
