Vai al contenuto

Carl Friedrich Gauss

De Vichipedie, la enciclopedie libare dute in marilenghe.
Carl Friedrich Gauss


Ritrat di Carl Friedrich Gauss fât di Christian Albrecht Jensen (1840)

Nazionalitât Todescje
Date di nassite 30 di Avrîl 1777
Lûc di nassite Braunschweig, Sacri Imperi Roman
Date di muart 23 di Fevrâr 1855
Lûc di muart Gottingen, Ream di Hannover
Ativitât Matematîc, fisîc e astronom


Oparis principâls Teorema fondamentâl de algebre, Distribuzion di Gauss, Leç di Gauss par l'eletrostatiche
Cognossût come il "Princîp dai matematics" (*Princeps mathematicorum*)

Johann Carl Friedrich Gauß (latinizât Carolus Fridericus Gauss; Braunschweig, 30 di Avrîl dal 1777 – Göttingen, 23 di Fevrâr dal 1855) al è stât un matematic, astronom e fisic todesc. Considerât un dai plui grancj e influents matematics de storie de sience, cognossût cul titul di Princeps mathematicorum ("Princip dai matematics"), al à dât contributs fondamentâi te teorie dai numars, te gjeometrie, te analisi matematiche, te astronomie, tal eletromagnetisim e te geodesie.

Firme di Gauss

Prins ans e formazion (Braunschweig)

[cambie | modifiche il codiç]
Le cjase dulà che al è nassût Gauss a Braunschweig. Je stade srumade te Seconde Vuere Mondiâl

Gauss al è nassût a Braunschweig, in tal Ducât di Brunswick-Wolfenbüttel, in une famee popolâr e modeste. So pari, Gebhard Dietrich Gauss, al faseve diviars lavôrs umils (cjotâr, cjadinâr, muradôr), mentri so mari, Dorothea Bentze, no veve un'istruzion formâl ma e veve une inteligence e un acume ecezionâls.

Za di piçûl, Gauss al à mostrât di jessi un esempli di precocitât e un talent di calcul mentâl straordinari. Un famôs anedot al conte che, a dome vot ans, al à cjatât te scuele un principi par somâ ducj i numars jenfri 1 e 100 in pôs seconts, cjatant la formule de sumatorie:

\sum_{k=1}^n k = \frac{n(n+1)}{2}

In tal 1791, la so ecezionâl capacitât e à atirât la atenzion dal duche di Brunswick, Karl Wilhelm Ferdinand, che al à decidût di finanziâ i siei studis tal Collegium Carolinum e, plui tart (1795–1798), te Universitât di Göttingen.

Lis primis scuviertis e lis “Disquisitiones Arithmeticae”

[cambie | modifiche il codiç]
Cjase di Gauss a Gottingen ( 1796-1798)

Ancjemò zovin studiant, Gauss al à fât scuviertis rivoluzionariis. In tal 1796, a 19 ans, al à demostrât che un poligoni regolâr cun 17 cjantons (eptadecagjon) al si podêve costruî dome cun righe e compàs, une scuvierte che no si faseve dai timp dai Grecs antîcs.

Eptadecagon

In tal 1799 al à presentât la so tesi di dotorât te Universitât di Helmstedt, dulà che al à furnît la prime dimostrazion rigorose dal Teoreme fondamentâl de algjebre (ogni polinom no costant a coeficients conplès al à amancul une lidrîs conplesse).

In tal 1801, a dome 24 ans, al à publicât la so opare mestre, lis Disquisitiones Arithmeticae, un tratât ecezionâl in latin che al à metût lis fondis de teorie moderne dai numars e de aritmetiche modulâr.

L'astronomie, Göttingen e il calcul di Cerere

[cambie | modifiche il codiç]

In tal stès an 1801, l'astronom italian Giuseppe Piazzi al veve scuviert il planet Cerere, ma lu veve pèrdût daspò che al jere passât daûr dal Soreli. Gauss al à disvilupât un gnûf metodi matematic par calcolâ l'orbite di un cuarp celest daspo’ un pocjs oservazions (il metodi dai piçuls cuadrâts) e al à previodût cun une precision ecezionâl dulà che Cerere al sarès tornât a viodi.

Chest sucès al à puartât Gauss a la fame internazionâl e, in tal 1807, al è stât nomenât professôr di astronomie e diretôr dal oservatori astronomic di Göttingen, puest che al à tignût par dut il rest de so vite.

Ultins ans e la geodesie

[cambie | modifiche il codiç]
Bol di pueste jessût par i 100 agns de muart di Gauss

In tai ans sucessifs, Gauss al si è dedicât te geodesie (misurazion de Tiare) e tal eletromagnetisim, colaborant in tai ans '30 cul fisic Wilhelm Weber par la costruzion dal prin telegraf eletromagnetic.

Al è muart a Göttingen in tal 1855, a 77 ans, e al è stât soterât tal cimiteri di Albanifriedhof.

Contributs scientifics principâls

[cambie | modifiche il codiç]
Cuviarte de Disquisitiones Arithmeticae
  • Teorie dai numars: Unificazion e formalizazion de aritmetiche modulâr te opare Disquisitiones Arithmeticae, introdusint la notazion a \equiv b \pmod{m}.
  • Teoreme fondamentâl de algjebre: Prime dimostrazion rigorose che ogni polinom di grad $n$ al à esatamentri $n$ radîs tal cjamps conplès.
  • Distribuzion normâl (Campane di Gauss): Teorie dai erôrs e distribuzion di probabilitât fondamentale te statistica e te probabilitât:

  • Metodi dai piçuls cuadrâts: Perfezionament dal metodi par cjatâ la miôr stima dai dâts sperimentâi.
  • Gjeometrie diferenziâl e no euclidee': "Teorema Egregium" sul curvament de superficie e anticipazion de gjeometrie no euclidee.
  • Lei di Gauss par la eletrostatiche e il magnetism: Un des ecuazions fondamentâls dal eletromagnetisim (Ecuazions di Maxwell):

Oparis principâls

[cambie | modifiche il codiç]

Jenfri lis principâls publicazions di Carl Friedrich Gauss si cjatin:

  • Disquisitiones Arithmeticae (1801) – Opare mestre te teorie dai numars e inte aritmetica modulâr.
  • Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis solem ambientium (1809) – Tratât su la orbite dai cuarps cielests e il metodi dai piçuls cuadrâts.
  • Theoria combinationis observationum erroribus minimis obnoxiae (1823) – Fondaments de statistica e de teorie dai erôrs.
  • Disquisitiones generales circa superficies curvas (1827) – Opare fondamentâl te gjeometrie diferenziâl.
  • Intensitas vis magneticae terrestris ad mensuram absolutam revocata (1832) – Studis sul cjamp magnetic de Tiare.

Bibliografie

[cambie | modifiche il codiç]
  • W. K. Bühler, Gauss: A Biographical Study, New York, Springer-Verlag, 1981.
  • G. Waldo Dunnington, Carl Friedrich Gauss: Titan of Science, Washington, Mathematical Association of America, 2004.
  • Jeremy Gray, Realism and abstraction: An introduction to Gauss's philosophy of mathematics, Oxford, Oxford University Press, 2018.

Leams esternis

[cambie | modifiche il codiç]