Bovin dumiesti
Il bovin dumiesti (non scientific: Bos taurus) al è une specie di mamifars artiodatils che a fasin part de famee dai Bovidae.
Une vacje, un taur e doi vidiei intun cuadri di Thomas Sidney Cooper. | ||||||||||||||||||||
| classificazion scientifiche | ||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||
| Bos Taurus (LINNAEUS, 1758) | ||||||||||||||||||||
| B.T. Taurus
B.T. Africanus | ||||||||||||||||||||
|
Taur (mascli), Bo (mascli spadât), Vacje (femine), Vidiel (Piçul) |
Il mascli al ven clamât taur o bo (si spadât), la femine vacje e il piçul vidiel.
Al è stât adomesticât in timps antîcs dal Uro e ancjemò vuê al è une vore impuartant par i oms, sint une font fondamentâle di lat, cjar, piel e lavôr animâl.
Razis e carateristichis anatomichis
[cambie | modifiche il codiç]I bovins a son animâi ruminants, cun un aparât digjestîf une vore complès dividût in cuatri cjamaris: il rumien, il reticul, l'omasum e l'abomasum (il vêr stomi). Cheste anatomie parmèt ai bovins di digjerî le celulose presinte tes jerbis e tai foragjs.
A esistin centenars di razis bovinis selezionadis te storie par diviersis esigjenzis:
- Razis da lat: Selezionadis par le grande produzion di lat (come le raze Holstein o frisone).
- Razis da cjar: Come le raze Piemontese o le Chianine, cun une fuarte muscoladure.
- Razis a dopli atitudin:Buinis di furnî sedi une buine cuantitât di lat sedi une cjar di alte cualitât. Tal Friûl e te Italie dal Nord-Est, le raze plui famose e difondude e je l Pezzade Rosse Furlane (o Pezzata Rossa Italiana), adatada une vore ben ai terens rurâls e di mont de regjon.
Storie dal adomesticament
[cambie | modifiche il codiç]L'adomesticament dal bovin al è tacât atôr di 10.000 agns fa tal Medi Orient e te Asie Meridionâl, partint dal Uro (Bos primigenius), un salvadi potent e grandiôs che al è deventât estint tal secul XVII.
Le sô introduzion te sociêtât umane e à trasformât radicalmentri le agricolture: il bô al è deventât le principâl fuarce di trazion par tirâ le vuarzine e i cjars, permitint di lavorâ e coltivâ terens plui grancjs rispiet al lavôr a man.
Impuartance economiche e alimentâr
[cambie | modifiche il codiç]
Il bovin al è une des risorsis agricolis plui impuartantis par economie rurâl:
Razis bovinis principâls
[cambie | modifiche il codiç]Lis razis bovinis a vegnin dividudis par solit in trê categoriis principâls in base a le lôr attitudin produtive: par la produzion di lat, par la produzion di cjar, o a dople atitudin (lat e cjar).
A seguit une liste des principâls razis famosis tal mont e inte regjon:
| Raze | Origjin | Attitudin | Notis e carateristichis |
|---|---|---|---|
| Frisone (o Holstein) | Olande / Gjermanie | Lat | Le raze plui famôse e difondude al mont par le produzion alte di lat. |
| Pezade Rosse furlane (o Simmental) | Friûl / Svuizare | Dople attitudin | Raze une vore rustiche e difondude te regjon, une vore aprezzade sedi par il lat che par le cjar. |
| Brune (o Bruna alpina) | Svuizare / Alps | Dople attitudin | Adatade ai passons di montagne, bon lat par le produzion di formadis. |
| Chianine | Toscane (Italie) | Cjar | Une des razis plui grandis al mont, famôse par le cjar di alta cualitât (Bisteche a le florentine). |
| Piemontêse | Piemont (Italie) | Cjar | Caraterizade de ipertrofie musculâr ("gobe di cjaval"), e à une cjar une vore magre e tenare. |
| Limousine | France | Cjar | Raze francese une vore rustiche, adatade al passons e une vore difondude tai alevaments d'Europe. |
| Charolais | France | Cjar | Bovins dal mantiel blanc o creme, grandis e cun une grande produzion di cjar. |
| Angus (o Aberdeen Angus) | Scozie | Cjar | Raze cence cuars dal mantel neri o ros, famôse te ristorazion internazionâl par le sô cjar marmorizade. |
| Wagyu (o Kobe) | Gjapon | Cjar | Une vore famose par le sô cjar une vore pregjiaea e ricje di gras jenfrimusculâr. |
